Ontbijt(k)boek - Gastspreker Johan Braeckman


‘De ongelovige Thomas heeft een punt’

De apostel Thomas geloofde niet dat Jezus uit de dood was opgestaan. Hij eiste bewijzen. Dat werd hem kwalijk genomen: ‘Zalig zijn zij die niet zien en toch geloven.’

Maar Thomas had een punt. Buitengewone beweringen vragen buitengewone bewijzen. Ons brein is kwetsbaar voor onredelijke opvattingen. We leggen makkelijk verkeerde verbanden, maken verkeerde statistische inschattingen en vertrouwen te veel op onze waarneming en ons geheugen.

Wetenschappelijk geschoolde mensen zijn beter gewapend tegen irrationele en pseudowetenschappelijke denkbeelden. Tegelijk zijn intelligente mensen meer bedreven in het verdedigen en rationaliseren van aantoonbaar foute overtuigingen. Niemand is dus immuun voor pseudowetenschap, bijgeloof en irrationeel denken.

‘In De ongelovige Thomas heeft een punt’bespreken de auteurs naast pseudowetenschappelijke theorieën ook historische en actuele voorbeelden van opvattingen die gebaseerd zijn op drogredenen, verkeerde veronderstellingen, valse intuïties en vele andere cognitieve valkuilen, zoals complottheorieën, het monster van Loch Ness, UFO’s, telepathie, geloof in geesten, de lijkwade van Turijn, de verschrikkelijke sneeuwman, aliens, mirakels, homeopathie, graancirkels, enzovoort.

Ze verduidelijken de verschillen tussen wetenschap en pseudowetenschap, tussen kritisch en onkritisch denken, en tussen zin en onzin.

Iedereen die de kwaliteit van zijn denken wil bevorderen, heeft baat bij dit boek. Met een voorwoord van Jean Paul Van Bendegem.

Johan Braeckman (1965) studeerde aan de UGent, de VUB en de University of California. Hij publiceerde boeken over bio-ethiek, Darwin en de geschiedenis van de wijsbegeerte. Hij was Socrates Hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en doceert filosofie aan de UGent.

Rapport van de activiteit:

Op donderdag 5 december hadden we alweer het  laatste ontbijtboek van dit jaar. Professor Johan Braeckman kwam spreken over het boek ‘De ongelovige Thomas heeft een punt’, een  boek dat hij in 2011 al had uitgebracht samen met Maarten Boudry. Ondertussen verscheen dit jaar al de dertiende druk. Meteen het bewijs dat het thema nog steeds actueel is.

Kritisch denken, kortom het streven naar het kennen van de waarheid, is van alle tijden. De antwoorden worden steeds zinniger, naarmate de wetenschap verder evolueert. Toch ontbreekt het mensen vaak aan kritisch denken. Mensen beroepen zich dikwijls op hun intuïtie, of op hun geheugen,  of op wat ze met hun zintuigen hebben waargenomen, en dit zijn niet altijd betrouwbare bronnen. Professor Braeckman brengt verschillende voorbeelden aan om dit aan te tonen. Ons brein is niet steeds een garantie op betrouwbare informatie. In essentie is ons brein eigenlijk ontwikkeld om ons in staat te stellen te overleven en ons voort te planten. Zodra het over andere complexere zaken gaat, krijgt ons brein het moeilijk en zoekt het naar gemakkelijke verklaringen. Niet alleen ons brein, ook onze intuïtie stuurt ons regelmatig de mist in. De spreker komt tot de conclusie dat de mens in staat is slimme argumenten te bedenken, om domme opvattingen op een slimme manier te verdedigen. Zo graaf je jezelf natuurlijk eigenlijk nog dieper de put in. Meestal zijn het ook verstandige mensen die in verkeerde ideeën geloven. Wie niet zo slim is, is immers niet zo in staat om zijn ideeën te verdedigen. Volgens de spreker kan hij wel 20 tot 30 voorbeelden hiervan geven. Niet iedereen voelt zich door dezelfde voorbeelden aangesproken. Soms gaat het over alternatieve geneeskunde, dan weer over astrologie en een zeer gekend voorbeeld dat iedereen kent, is homeopathie.

Mensen begaan soms de fout om verkeerde dingen voor waar aan te nemen, omdat we geen goede statistici zijn. Het is bijvoorbeeld niet omdat je aan iemand denkt en die persoon kort nadien opduikt of opbelt, dat telepathie werkelijk zou bestaan. Veel talrijker zijn immers de keren dat je aan iemand denkt zonder dat die op dat moment je pad kruist. Ook visuele waarnemingen kunnen fout zijn. Zo zouden in de geschiedenis al meer dan 5000 personen verklaard hebben met eigen ogen het monster van Loch Ness te hebben aanschouwd. 

Het is perfect mogelijk dat een lichamelijke kwaal vermindert of volledig overgaat bij het innemen van een middel dat eigenlijk niet werkt. Nogmaals een voorbeeld hoe mensen zichzelf bedriegen omdat ze onvoldoende kennis van statistiek hebben. Daarom wordt bij de ontwikkeling van een nieuw geneesmiddel gewerkt met heel grote testgroepen, waarbij een testgroep ‘dubbel blind’ wordt getest en wordt vergeleken met een groep die een placebo krijgt toegediend. Pas als een test op voldoende wetenschappelijke basis wordt gehouden, kan er geloof worden aan gehecht.

Aan de hand van enkele interactieve cases bewijst professor Braeckman hoe gemakkelijk ons brein kan worden misleid, of hoe onze zintuigen, zowel visueel als auditief, ons in de steek laten en  ons verkeerde kennis geven.

De spreker roept ons op om voldoende kritisch te zijn en niet te geloven in zaken wanneer er geen enkele reden is om aan te nemen dat ze waar zijn. Voor alle aanwezigen is het een zeer zinvol inzicht. Anderhalf uur is zo voorbij gevlogen. Mooie momenten om je (werk)dag geïnspireerd verder te zetten. Wat jammer toch dat wij vandaag geen student meer zijn, want het zou zeker geen saaie opdracht zijn om wekelijks een college te mogen bijwonen van deze boeiende filosofieprofessor. Wedden dat de spreker zich ook best geamuseerd heeft bij ons binnen dit anderhalf uurtje.

Na de uiteenzetting krijgen we nog de gelegenheid om ons boek te laten signeren. “Een boek om je helemaal scherp te krijgen” geeft de auteur nog mee. We zijn uit eerste hand erg gemotiveerd om in de toekomst nog meer dan ooit tijd te maken voor kritisch denken!